نماتد گال گندم

نماتد گندم از جنس Angunia و انگل اجباري برگ و خوشه است در ايران براي اولين بار در سال ۱۳۴۷ از مناطق اصفهان، كرمانشاه، آذربايجان، سيستان و بلوچستان، بندر عباس، فارس، خراسان و اخيراً از گلستان ( كنبد ، كلاله و گرگان ) گزارش گرديده به‌علت كاربرد بذور بوجاري نشده و عدم رعايت اصول بهداشت زراعي و وجود شرايط مناسب حرارت و رطوبت رو به افزايش است.

 نماتد گال گندم

نماتد یکی از مهم‌ترین و در عین حال ناشناخته‌ترین آفات خسارت‌زا در خاک است. نماتدها حیوانات کرمی شکل کوچکی هستند که در تمام نواحی که آب به مقدار جزئی وجود داشته باشد زندگی و فعالیت می‌کنند، نماتدها غالباً با میکروسکوپ قابل مشاهده هستند و بیشتر در خاک حضور دارند. نماتدها بسته به نوع خود می‌توانند انگل جانوران، گیاهان و یا گندخوار باشند. از بین نماتد ها نماتدهای انگل گیاه اغلب خاک‌زی بوده و به ریشه گیاهان حمله می‌کنند. نماتدهای گیاهی با استفاده از اندام نیشی شکل خود در دهان (استایلت) از شیره گیاهان و یا محتویات سلول گیاهان تغذیه می کنند.

نماتد گندم از جنس Angunia و انگل اجباري برگ و خوشه است در ايران براي اولين بار در سال ۱۳۴۷ از مناطق اصفهان، كرمانشاه، آذربايجان، سيستان و بلوچستان، بندر عباس، فارس، خراسان و اخيراً از گلستان ( كنبد ، كلاله و گرگان ) گزارش گرديده به‌علت كاربرد بذور بوجاري نشده و عدم رعايت اصول بهداشت زراعي و وجود شرايط مناسب حرارت و رطوبت رو به افزايش است.

 

علائم بيماري و خسارت ناشي نماتد گال گندم

نشانه‌هاي بيماري در اندام‌هاي هوائي عبارتند از پيچيدگي در برگ‌ها، كم شدن فاصله بندها، كوتولگي و پيچيدگي در ساقه‌ها، تشكيل گال گياهي حاوي نماتد در داخل خوشه و بعضي اوقات روي برگ‌ها است .خوشه‌هاي آلوده كوچـك‌تـر از نرمـال ريشك‌هاي آنها به طور غير معمول پراكنده است .گال‌ها راحت تر از دانه‌هاي گنـدم، از خوشه جدا مي‌شوند و درون خاك مي‌افتند و آن را آلوده مي‌كنند.

اين نماتد ناقل بيماري خوشه صمغي گندم Clavibacter tritici  و قارچ  Dilophospura  روي خوشه گندم مي‌باشد .در بعضي از نقاط ايران از جمله قم، اصفهان و گنبد كاوس هر سه عامل بيماري با هم مشاهده شده اند.  در اثر اين عوامل بيماري خوشه كاملاً پيچيده و آلوده به صمغ زرد رنگ باكتري گرديده و از حالت طبيعي خارج شده و گال حاوي نماتد كمتر توليد مي‌گردد. وقتي نماتد تنها باشد ميزان خسارت كمتر است . در عوض خوشه ها حاوي گال و نماتد فرم طبيعي داشته با اين تفاوت كه خوشه‌ها ضخيم تر شده و گلوم‌ها كمي از هم باز مي‌شوند تا در موقع رسيدن، دانه يا گال به راحتي به زمين ريزش نمايند .علائم بيماري نماتد زدگي شبيه به بيماري سفيدك دروغي گندم كه عامل آن macrospore Scleophthora  است، مي‌باشد .با اين اختلاف كه خوشه‌هـاي نماتـد زده در محل تشكيل دانه ها داراي گال‌هاي حاوي نماتدند، در حالي كه در خوشه‌هاي سفيدك زده، گال تشكيل نشده، خوشه‌ها عقيم‌اند و کامل پوک می‌شوند. ميزان خسارت نماتـد بستگي به جمعيت آن در خاك دارد و حداقل جمعيت 10000 نماتد در يك كيلـوگـرم خــاك بــراي توليــد گــال ضــروري اســت.

 

ميزبان‌ها

    گندم ، چاودار جزء گياهان حساس و جو و يولاف جزو گياهان نيمه حساس به نماتد گزارش شده اند. در ايران اين نماتد از روي گندم جمع‌آوري شده است .

بيولوژي

   لارو سن دوم حالت مقاوم، متحرك و عفونت زاي نماتد بوده كه به مقدار 8 هزار  تا 30  هزار نماتد در داخل گال‌ها بوجود آمده و در داخل خوشه انباشته ميشوند. اين گال‌ها به محض قرار گرفتن در داخل خاك در صورت وجود شرايط مساعد از جمله رطوبت و حرارت از حالت كمون  ( سختي) خارج شده و نرم مي‌شوند. در نتيجه گال تركيده و لاروها در داخل خاك منتشر مي‌شوند. اين گال‌ها در شرايط خشكي مي‌توانند نماتدهاي در حال كمون را حداكثر تا مدت 30 سال به صورت زنده نگهدارند . دوره فعاليت لارو سن دوم باز شده در داخل خاك در صورت نبودن ميزبان حداكثر يكسال است . اين نماتد در شرايط رطوبت به محض رسيدن به گياه ميزبان خود را بر روي  جوانه انتهائي رسانيده و يا روي برگها به صورت انگل خارجي فعاليت مي‌نمايد ، وقتي جنين در داخل خوشه در شرف تشكيل است لارو نر وماده اين نماتد با انتخاب قبلي به تعداد 2تا 7 جفت  وارد هر تخمدان دانه شده وآخرين پوست اندازي را براي بالغ شدن در موقع تشكيل گال در خوشه انجام ميدهند نماتد به صورت انگل داخلي و اجباري در داخل گال‌ها رشد و نمو نموده سپس اقدام به جفتگيري وسر انجام تخمريزي مي نمايند. تشكيل گال توسط گياه ميزبان روي نماتد ها يك عكس العمل گياهي است كه جهت جلو گيري از پيشروي نماتد صورت مي گيرد. اين گال‌ها در ارديبهشت ماه  كه دانه ها در حال  تشكيل ميباشند به وجود مي آيند نماتد ها حدود يك ماه قبل ازبرداشت محصول در داخل گال‌هاي سبز تخم‌ريزي نموده و از بين مي‌روند  تخم‌هاي بوجود آمده در اواخر ارديبهشت سريعاً باز شده و لارو سن دوم از آن خارج و در داخل گال انباشته ميشوند با از دست رفتن رطوبت به دنبال برداشت محصول لاروها بتدريج به حالت كمون مي روند . نماتد يك نسل در سال دارد .

 

پيشگيري و كنترل نماتد گال گندم

1 - برداشت بموقع :برداشت بموقع باعث مي‌شود كه از ريزش گال‌ها به داخل خاك جلوگيري  و به همراه بذر از مزرعه خارج شوند.

2 - بوجاري: براي جدا سازي گال‌ها از دانه هاي گندم از خاصيت كوچكتر بودن گال استفاده مي‌شود . و به راحني مي‌توان نسبت به جدا سازي اقدام نمود .علاوه بر بوجاري از آب نمك 20 درصد نيز براي جمع آوري گال‌ها مي‌توان استفاده نمود ولي اين روش به قوه ناميه بذر خسارت وارد مي نمايد .

3 - معدوم نمودن گال‌ها :با توجه به اينكه هر گال حاوي 15 هزار نماتد است و از نظر انتشار نماتد اهميت زيادي دارد بايد نسبت به معدوم نمودن گال‌هاي جدا شده از طريق بوجاري اقدام نمود

4 - تهيه نقشه آلودگي: تهيه نقشه آلودگي مزارع استان به نماتد گندم در هر سال براي دادن پيش آگاهي به كشاورزان و كنترل انتشار نماتد از طريق بذر اهميت دارد.

5 - نظارت كامل بر مزارع آلوده در زمان برداشت : بايد دستگاههاي اجرائي در مناطق آلوده حضور داشته باشند تا از سرنوشت محصول گندم آلوده برداشت شده اطلاع حاصل نمايند و كشاورزان را ملزم به بوجاري بذر و انهدام گال‌ها نمايند .

6 - تناوب : عدم كشت گياهان حساس از جمله گندم و نيمه حساس  از جمله جو به‌مدت 2 سال در مزارع آلوده، كشت گياهان غير ميزبان مانند پنبه، سويا، آفتابگردان، سيب زميني، ماش، نخود و لوبيا با توجه به گردش زراعي منطقه قابل توصيه است .

7ضد عفوني با آب داغ: در اين روش بذور گندم را قبل از كاشت به مدت 20 دقيقه در آب گرمي كه داراي 52 تا 55 درجه سانتي‌گراد حرارت بود قرار مي دادند تا نماتد ها  كشته شوند . اين طريقه قديمي بوده و اكنون كاربردي ندارد.

8 - دفع علف‌هاي هرز ميزبان : با توجه به اين كه علف‌هاي ميزبان از جمله چاودار و يولاف مي‌توانند به عنوان ميزبان در انتقال نماتد از سالي به سال ديگر مي‌توانند نقش داشته باشند، دفع آنها از اهميت زيادي برخوردار است. علف‌هاي هرز علاوه بر انتقال نماتد در به وجود آمدن بيوتيپ جديد نماتد نيز مي‌توانند نقش داشته باشند

9 - استفاده از ارقام مقاوم: بطور كلي استفاده از ارقام مقاوم يكي از بهترين راه‌هاي مبارزه قطعي با نماتد در دنيا است .

 

 

منبع: وزارت جهاد كشاورزي سازمان تحقيقات ، آموزش و ترويج كشاورزي، دستورالعمل فني كنترل نماتد گالزاي بذر گندم.


منبع : وزارت جهاد كشاورزي سازمان تحقيقات
تاریخ مطلب : ۱۳۹۹/۰۹/۲۳