پرورش گیاه کنگر و خواص کنگر

كنگر گياهي است چندساله كه در حاشيه زاگرس و البرز به‌طور خودرو به عمل مي‌آيد اين گياه در مناطق خشك بدون سامانه آبياري مي‌روئيد و جزء گياهان سريع‌الرشد است كه بعد از برداشت آن، ريشه‌اش براي سال‌های بعد (حدود 18 سال) در زمين باقي مي‌ماند. اين گياه داراي دانه‌هاي روغني بسيار مغذي براي انسان و همچنين خوراك مناسبي براي دام است.

تولید و کشت کنگر

در كشور ما كه چهار نوع آب‌وهوا در مناطق مختلف آن موجود است زماني كه مكاني را براي يك فعاليت كشاورزي و دامداري انتخاب مي‌كنيم، عامل آب‌ و هواي منطقه از نكات بسيار مهم در انتخاب نوع گياه و نوع حيوان مورد نظر است تا سازگاري كامل با منطقه داشته باشد.

در عالم طبیعت تعداد محدودی گونه گیاهی شاید سه و چهار گونه از این ویژگی برخوردارند که آب مورد نیاز خود را از ریشه به دست نمی‌آورند و بلکه از جذب رطوبت از هوا، آب مورد نیاز خود را تأمین می‌کنند نمونه بارز آن کاکتوس‌ها هستند که در صحرای آریزونا مشاهده می‌شود و در ایران خود ما کنگر و خار مغیلان بنفش دارای این ویژگی هستند و در خصوص سایر گیاهان که رطوبت را از ریشه جذب می‌کنند عمل تبخیر از برگ صورت می‌پذیرد و این گونه‌ها شاید بالعکس عمل می‌کنند؛ و در این گونه‌ها با جذب رطوبت از هوا مبادرت به تقویت گیاه می‌کنند.

چرخه تولید را باید در دو مرحله بیان کرد مرحله اول تلفیق ژنتیکی که نرینگی خار مغیلان بنفش که یک ماه جلوتر از آمادگی مادگی کنگر حاضر می‌شود و لازم است برای مدت یازده ماه بتوان نگهداری کرد و بعد در موقع آمادگی مادگی کنگر این لقاح را ایجاد کرد که البته این کار بدون داشتن دانش امروز یازده سال در پژوهشگاه سعادت در دماوند زمان برده است و خوشبختانه این دانش امروز فراوان و به‌راحتی قابل‌دسترسی است و در ضمن چون این لقاح انجام‌شده است و کنگر حاصل و کشت‌شده در قیاس با کنگرهای موجود از نوع مسلط است و کمتر نیاز به اجرای این مرحله است در این مرحله شبیه IVF در انسان‌ها در گیاه این عمل انجام‌شده است و کنگر حاصل از این لقاح دارای این ویژگی است ارتفاعش سه برابر کنگر معمولی است و محصولش ۱۱ برابر کنگر معمولی و برای درک میزان ارزش آن از هر هکتار گندم دیم یک تن کاه به‌عنوان علوفه برداشت می‌شود و از این کنگر هر هکتار حدود ۴۰ تن علوفه چرب برداشت می‌شود؛ و روش کاشت آن نیز بسیار ساده است کافی است دانه در زمین پاشیده شود و با لگد و چرای دام این دانه‌ها به زمین فرو و با اولین ریزش باران شاهد رشد و جوانه‌زنی هستیم.

پس مرحله اول دیگر نیازی نیست توسط کشاورزان و تولیدکنندگان بکار گرفته شود و مرحله دوم باید باور ایجاد و اقدام انجام شود!

مشکلاتی که در این کار وجود دارد نداشتن اطلاعات و باور نداشتن به این نعمت خدادادی و سپس مبادرت به کاشت و برداشت است و اگر بتوان برداشت را هم مکانیزه کنیم شاید یکی از سختی کار همین برداشت هم کاهش پیدا کند.

هرکدام از مراحل اين چرخه توليدي يك نوع فعاليت كشاورزي و دامداري است كه در بالاترين سطح فناوری و با بهره‌گيري از علم روز سعي شده است كه بهترين نتيجه از آن گرفته شود تا به نحوي وابستگي كشور را به واردات در اين بخش کم‌رنگ‌تر كنيم.

اين چرخه توليدي در پنج مرحله به شرح زير است:

  1. توليد كنگر
  2. پرورش گاو
  3. پرورش كرم
  4. پرورش ماهي
  5. توليد قارچ

توليد كنگر اصلاح‌شده

چرا كنگر بکاریم؟

كنگر گياهي است چندساله كه در حاشيه زاگرس و البرز به‌طور خودرو به عمل مي‌آيد اين گياه در مناطق خشك بدون سامانه آبياري مي‌روئيد و جزء گياهان سريع‌الرشد است كه بعد از برداشت آن، ريشه‌اش براي سال‌های بعد (حدود 18 سال) در زمين باقي مي‌ماند. اين گياه داراي دانه‌هاي روغني بسيار مغذي براي انسان و همچنين خوراك مناسبي براي دام است.

توليد دانه کنگر:

بيش از 100 هكتار از زمین‌های حاشيه دماوند به زير كشت كنگر مي‌رود. (اكنون بيش از 50 هكتار آن اجراشده است كه هدف از اين كار توليد دانه براي زير كشت بردن زمین‌های بيشتري از حاشيه زاگرس و البرز است.) به دلیل نیاز آبی خیلی خیلی کم کنگر در زمین های دیم کاشته می‌شود.

كشت كنگر:

در ابتدا دانه كنگر همراه با گندم يا جو در زمين پخش‌شده و سپس بعد از برداشت گندم هيچ‌گونه عمليات كشاورزي بر روي زمين انجام نمي‌شود. دانه كنگر به‌مرور زمان جوانه‌زده و بعد از گذشت 2 الي 3 سال آماده بهره‌برداري مي‌گردد. براي هر مترمربع 4 تا 6 عدد دانه كنگر در عمق 5 تا ده سانتي‌متري زمين كاشته مي‌شود. بهترین زمان کاشت کنگر در پاییز تا اوایل اسفند ماه هر سال مناسب است.

در اغلب مناطق ایران قابل کشت است. در بدترین شرایط ایران همچون مناطق خشک قابل اقدام است ولی برای مناطق با رطوبت و بارندگی بسیار بالا همچون شهرهای شمال ایران توصیه نمی‌شود. کشت کنگر دمای خاصی نیاز ندارد. عمق کاشت بذر کنگر کمتر از ده سانتی متر و مشابه گشت گندم دیم است. فاصله بین هر ردیف 40 سانتی متر مناسب است. در هر گودال کشت 2 عدد بذر کافی است. بعد از کشت به آبیاری نیاز ندارد و همان آبیاری زمستانه کافی است. روش برداشت بیشتر به صورت دستی است. قیمت هر کیلو گرم بذر کنگر 500 هزار تومان است وهر کیلو گرم آن 6000 دانه دارد. برای کاشت در 1 هکتار مقدار 7 کیلو گرم بذر کافی است.

بهترین موقع برای برداشت کنگر

زمانی که برگ رو به زردی و غوزه همچنان سبز است که امکان ریزش بذر کمترین مقدار باشد بهترین زمان است که تقریباً در مناطق خشک اواخر اردیبهشت ماه و در مناطق دیگر اواخر خرداد ماه است. در زمان برداشت کنگر باید ساقه گیاه قطع گردد و ریشه در خاک بماند.

نحوه مصرف گیاه کنگر چگونه است؟

بهترین حالت آرد کردن و مخلوط با سایر افزودنی‌های مکمل بر اساس توصیه مسئول غذای دام و طیور منطقه و در غیر حالت فوق با دپو کردن و با رطوبت باران برای خوردن حیوانات آماده می‌شود. مصرف کنگر بیشتر در استان چهار محال و بختیاری مرسوم است.

برداشت كنگر:

اين گياه در اواخر خرداد‌ ماه به‌صورت خشك از زمين جدا مي‌گردد درصورتی‌که به ريشه گياه آسيبي نرسد تا چندين سال متوالي به همين شكل مورد بهره‌برداري قرار مي‌گيرد. غوزه‌هاي روغني آن را براي تهيه روغن به کارخانه روغن‌كشي فرستاده و مابقي آن (شاخه و برگ) براي توليد خوراك دام به کارخانه تهيه خوراك دام فرستاده مي‌شود. ببرداشت محصول علوفه در هر هکتار بین 20 تا چهل تن علوفه خشک تولید می‌شود. از هر هکتار 1 تن بذر به دست می‌آید.

از هر یک تن بذر حدود ۷۰ کیلوگرم روغن‌ پایه دارویی قابل استحصال است.  این روغن کیلویی حدود ۱۰۰ دلار قیمت دارد. علوفه کنگر برای تولید خوراک دام قابل استفاده است. علوفه کنگر از یونجه مرغوب تر است و قیمت هر کیلو علوفه کنگر 2400 تومان است. توجه در سال اول کشت، برداشت ممکن نیست و لازم است در سال اول این بذر با محصول دیگر دیمی کاشته شود و در سال دوم از کاشت برداشت انجام شود.

كارخانه روغن‌کشی دانه کنگر:

از گياه كنگر حدود 7 درصد روغن به دست مي‌آيد كه به دلیل پايين بودن اسيد اروسيك آن (اسيد موجود در روغن‌ها كه براي قلب مضر است) نسبت به ديگر روغن‌های گياهي روغن خوراكي بسيار مناسبي است (جدول 2) گنجاله باقی‌مانده از عمليات روغن‌كشي به دليل بالا بودن ميزان پروتئين آن براي دام خوراك مناسبي است به همين دليل بعد از عمليات روغن‌كشي گنجاله کنگر به کارخانه توليد خوراك دام فرستاده مي‌شود.

با عنايت به اينكه اين گياه به‌صورت خودرو در بيشتر نقاط كشور بدون هزينه‌اي (آبياري و غيره) به عمل مي‌آيد مي‌توان بعد از تكثير بذر آن به‌صورت مصنوعي زمین‌های باير بيشتري را زير كشت برده و با جمع‌آوري مكانيزه آن كمبود علوفه در ايران را با برنامه مدون شده تأمين کرد.

درصد عناصر موجود در كنگر

روغن 6.7 درصد، رطوبت 8 درصد، پروتئين 13.5 درصد، فيبر 63.4 درصد، خاکستر 6.2 درصد است.

منبع

پژوهشکده سعادت پارک علم و فناوری دماوند، خیابان رسالت، روبروی خیابان مدائن، پلاک ۶۳۵، تلفن ۷۷۰۹۰۷۱۴-۷۷۰۹۰۷۱۹-۰۹۱۲۸۹۸۸۰۱۴


منبع : امداد کشاورز
تاریخ مطلب : ۱۳۹۸/۱۱/۲۰